การดูแลสุขภาพเชิงป้องกันมีบทบาทสำคัญมากขึ้นในยุคที่การแพทย์ไม่ได้มุ่งเน้นเพียงการรักษาเมื่อเกิดโรคแล้ว แต่ให้ความสำคัญกับการ ประเมินความเสี่ยง การค้นหาความผิดปกติ และการตรวจพบโรคตั้งแต่ระยะเริ่มต้น เพื่อให้สามารถวางแผนการดูแลได้อย่างเหมาะสม

เทคโนโลยีการตรวจทางภาพทางการแพทย์ เช่น Computed Tomography (CT) สามารถให้ข้อมูลเกี่ยวกับอวัยวะและโครงสร้างภายในร่างกายได้อย่างละเอียด อย่างไรก็ตาม การตรวจ CT ใช้รังสีเอกซ์ จึงจำเป็นต้องคำนึงถึงปริมาณรังสีที่ผู้รับการตรวจได้รับ โดยเฉพาะเมื่อใช้ในการตรวจสุขภาพเชิงป้องกัน

ด้วยเหตุนี้ การพัฒนาเทคโนโลยีที่สามารถ ลดปริมาณรังสี ขณะยังคงคุณภาพของภาพให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมต่อการประเมินทางการแพทย์ จึงเป็นหนึ่งในแนวทางสำคัญของการตรวจ CT ในปัจจุบัน

Ultra-Low Dose CT คืออะไร?

Ultra-Low Dose CT (ULD-CT) คือเทคนิคการตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ที่ใช้ปริมาณรังสีในระดับต่ำมาก โดยมีเป้าหมายเพื่อลดการได้รับรังสีจากการตรวจ ขณะเดียวกันยังคงคุณภาพของภาพให้เหมาะสมสำหรับการประเมินทางการแพทย์ตามวัตถุประสงค์ของการตรวจ

การลดปริมาณรังสีในการตรวจ CT ต้องอาศัยการทำงานร่วมกันของหลายองค์ประกอบ เช่น เทคโนโลยีของเครื่อง CT เทคนิคการตรวจ (scan protocol) และเทคโนโลยีการสร้างหรือประมวลผลภาพ

หนึ่งในเทคโนโลยีที่มีบทบาทคือ Artificial Intelligence (AI) หรือเทคโนโลยีการประมวลผลภาพด้วยปัญญาประดิษฐ์ ซึ่งสามารถช่วยลดสัญญาณรบกวนของภาพและช่วยปรับปรุงคุณภาพของภาพที่ได้จากการตรวจด้วยปริมาณรังสีต่ำ

อย่างไรก็ตาม AI ไม่ได้หมายความว่าสามารถทดแทนการประเมินโดยรังสีแพทย์ แต่เป็นเทคโนโลยีที่ช่วยสนับสนุนกระบวนการสร้างและประมวลผลภาพเพื่อให้เหมาะสมต่อการแปลผลทางการแพทย์

สำหรับ protocol การตรวจของ NURA Bangkok ปริมาณรังสีที่ใช้ในการตรวจบาง protocol อยู่ที่ประมาณ 0.8 mSv อย่างไรก็ตาม ปริมาณรังสีที่ผู้รับบริการได้รับจริงอาจแตกต่างกันตาม protocol ที่ใช้ เครื่อง CT ขนาดตัวของผู้รับบริการ และปัจจัยทางเทคนิคอื่น ๆ

ดังนั้น ตัวเลขดังกล่าวควรใช้เป็น ค่าประมาณของ protocol ที่กำหนด ไม่ควรตีความว่าเป็นปริมาณรังสีที่ผู้รับบริการทุกคนจะได้รับเท่ากัน

ทำไมการลดปริมาณรังสีจึงมีความสำคัญ?

การตรวจ CT มีประโยชน์ทางการแพทย์อย่างมาก แต่เนื่องจากใช้รังสีเอกซ์ การเลือกใช้ CT จึงควรพิจารณาว่า ประโยชน์ที่ได้รับจากการตรวจมีความเหมาะสมเมื่อเทียบกับการได้รับรังสีหรือไม่

หลักการสำคัญที่ใช้ในการดูแลความปลอดภัยด้านรังสีคือ ALARA (As Low As Reasonably Achievable) ซึ่งหมายถึงการใช้ปริมาณรังสีให้น้อยที่สุดเท่าที่สามารถทำได้อย่างสมเหตุสมผล โดยยังคงได้ภาพที่มีคุณภาพเพียงพอต่อวัตถุประสงค์ทางการแพทย์

การลดรังสีไม่ได้หมายถึงการลดให้ต่ำที่สุดโดยไม่คำนึงถึงคุณภาพของภาพ เพราะหากลดปริมาณรังสีมากเกินไป อาจทำให้เกิดสัญญาณรบกวนในภาพมากขึ้นและส่งผลต่อความสามารถในการประเมินรายละเอียดบางอย่าง

ดังนั้น เป้าหมายสำคัญของ Ultra-Low Dose CT คือการสร้างสมดุลระหว่าง

ปริมาณรังสี → คุณภาพของภาพ → ความเหมาะสมในการแปลผลทางการแพทย์

AI ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพของ Ultra-Low Dose CT ได้อย่างไร?

ในการตรวจ CT ด้วยปริมาณรังสีต่ำ การลดปริมาณรังสีอาจทำให้เกิดสัญญาณรบกวนในภาพเพิ่มขึ้น

เทคโนโลยีการประมวลผลภาพด้วย AI สามารถเข้ามาช่วยลดสัญญาณรบกวนและปรับปรุงคุณภาพของภาพ เพื่อให้ภาพมีความเหมาะสมสำหรับการประเมินทางการแพทย์มากขึ้น

กล่าวง่าย ๆ คือ เทคโนโลยีดังกล่าวช่วยให้สามารถพยายามลดปริมาณรังสีที่ใช้ในการตรวจ โดยยังคงคุณภาพของภาพให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมต่อการแปลผล

สำหรับเทคโนโลยีที่ใช้ในระบบของ NURA มีข้อมูลจากผู้ให้บริการเทคโนโลยีระบุว่าสามารถลดปริมาณรังสีได้ สูงสุดประมาณ 97% เมื่อเทียบกับ protocol หรือการตรวจอ้างอิงบางรูปแบบ

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขดังกล่าว ไม่ควรตีความว่าเป็นการลดรังสีได้ 97% ในผู้รับบริการทุกคนหรือทุก protocol เนื่องจากปริมาณรังสีจริงขึ้นอยู่กับ protocol เครื่อง CT ลักษณะทางกายภาพของผู้รับบริการ และปัจจัยทางเทคนิคอื่น ๆ

Ultra-Low Dose CT สามารถช่วยประเมินอะไรได้บ้าง?

การตรวจ CT สามารถให้ข้อมูลเกี่ยวกับอวัยวะและโครงสร้างหลายส่วนของร่างกาย โดยสิ่งที่อาจประเมินได้ขึ้นอยู่กับ ขอบเขตและ protocol ของการตรวจ

ตัวอย่างความผิดปกติที่อาจพบ ได้แก่

• ความผิดปกติของปอด เช่น pulmonary nodules 
• แคลเซียมในหลอดเลือดหัวใจ (Coronary Artery Calcium: CAC) 
• ลักษณะที่สอดคล้องกับไขมันสะสมในตับ 
• ความผิดปกติของไตบางชนิด 
• ความผิดปกติอื่น ๆ ที่สามารถประเมินได้จากภาพ CT ตาม protocol ที่ใช้ 

อย่างไรก็ตาม การพบความผิดปกติจาก CT ไม่ได้หมายความว่าเป็นโรคหรือมะเร็งเสมอไป

ความผิดปกติบางอย่างอาจเป็นภาวะที่ไม่อันตราย หรืออาจจำเป็นต้องได้รับการตรวจเพิ่มเติมเพื่อแยกสาเหตุและยืนยันการวินิจฉัย

ผลการตรวจจึงควรได้รับการแปลผลโดยรังสีแพทย์และพิจารณาร่วมกับข้อมูลทางคลินิกของผู้รับบริการ

การตรวจพบความผิดปกติตั้งแต่ระยะเริ่มต้นมีความสำคัญอย่างไร?

โรคบางชนิดสามารถดำเนินไปโดยไม่มีอาการในระยะแรก ทำให้บุคคลอาจไม่ทราบว่ามีความผิดปกติอยู่

การตรวจทางภาพที่เหมาะสมอาจช่วยให้พบ ความผิดปกติหรือปัจจัยเสี่ยงบางชนิดก่อนที่จะเกิดอาการ ซึ่งอาจนำไปสู่การประเมินเพิ่มเติม การติดตาม หรือการปรับแผนดูแลสุขภาพตามความเหมาะสม

ตัวอย่างเช่น การพบ Coronary Artery Calcium (CAC) สามารถให้ข้อมูลเกี่ยวกับภาระของคราบไขมันที่มีแคลเซียมในหลอดเลือดหัวใจ และอาจนำไปใช้ประกอบการประเมินความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดในบุคคลที่เหมาะสม

ในทำนองเดียวกัน การพบก้อนในปอดจาก CT อาจนำไปสู่การประเมินลักษณะของก้อนและการติดตามตามแนวทางที่เหมาะสม

สิ่งสำคัญคือ การตรวจพบความผิดปกติไม่เท่ากับการวินิจฉัยโรค และการตรวจคัดกรองไม่สามารถรับประกันว่าจะตรวจพบโรคทุกชนิดหรือป้องกันการเกิดโรคได้

Ultra-Low Dose CT เหมาะกับทุกคนหรือไม่?

ไม่จำเป็น

แม้เทคโนโลยี Ultra-Low Dose CT จะช่วยลดปริมาณรังสีจากการตรวจ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจำเป็นต้องได้รับการตรวจ CT หรือควรตรวจ CT เป็นประจำ

การพิจารณาตรวจควรคำนึงถึงหลายปัจจัย เช่น

• อายุ 
• อาการและข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ 
• ปัจจัยเสี่ยงของแต่ละบุคคล 
• ประวัติสุขภาพและประวัติครอบครัว 
• วัตถุประสงค์ของการตรวจ 
• ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับจากการตรวจ 
• ความเสี่ยงและข้อจำกัดของการตรวจ 

โดยเฉพาะการตรวจ CT ในผู้ที่ไม่มีอาการ การเลือกตรวจควรอยู่บนพื้นฐานของ ความเหมาะสมทางการแพทย์และการประเมินประโยชน์เทียบกับความเสี่ยง

Ultra-Low Dose CT กับการตรวจสุขภาพเชิงป้องกัน

แนวคิดของการดูแลสุขภาพเชิงป้องกันไม่ได้หมายถึงการตรวจทุกอย่างให้มากที่สุด แต่คือการเลือก การตรวจที่เหมาะสมกับบุคคลและคำถามทางสุขภาพที่ต้องการตอบ

Ultra-Low Dose CT เป็นหนึ่งในเทคโนโลยีที่สามารถนำมาใช้ในการประเมินความผิดปกติบางประเภท โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อลดปริมาณรังสีที่ได้รับจากการตรวจ ขณะที่ยังคงคุณภาพของภาพให้อยู่ในระดับที่เหมาะสม

การตรวจจึงควรเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินสุขภาพโดยรวม และไม่ควรใช้ทดแทนการประเมินปัจจัยเสี่ยง การตรวจทางห้องปฏิบัติการ หรือการตรวจคัดกรองเฉพาะโรคที่มีข้อบ่งชี้

เทคโนโลยีเพื่อการตรวจสุขภาพที่สมดุลระหว่างข้อมูลและความปลอดภัย

ความก้าวหน้าของเทคโนโลยี CT และการประมวลผลภาพด้วย AI ช่วยเปิดโอกาสให้สามารถพัฒนา protocol ที่ใช้ปริมาณรังสีต่ำลง ขณะเดียวกันยังคงคุณภาพของภาพในระดับที่เหมาะสมต่อการประเมินทางการแพทย์

อย่างไรก็ตาม เทคโนโลยีที่ดีไม่ได้หมายถึงการตรวจให้มากที่สุด แต่คือการเลือกใช้เทคโนโลยีอย่างเหมาะสม

ที่ NURA Bangkok เรานำเทคโนโลยีการตรวจทางภาพร่วมกับการประเมินและแปลผลโดยแพทย์ เพื่อช่วยให้ผู้รับบริการได้รับข้อมูลสุขภาพที่มีความหมายและสามารถนำไปใช้ประกอบการวางแผนดูแลสุขภาพได้อย่างเหมาะสม

เพราะการดูแลสุขภาพเชิงป้องกัน ไม่ได้หมายถึงการรอให้เกิดอาการ แต่คือการเข้าใจความเสี่ยงและเลือกตรวจอย่างเหมาะสมตั้งแต่วันนี้

หมายเหตุทางการแพทย์

การตรวจ CT เป็นการตรวจทางการแพทย์ที่ใช้รังสีเอกซ์ จึงควรพิจารณาความเหมาะสมเป็นรายบุคคล ปริมาณรังสีที่ได้รับจริงอาจแตกต่างกันตาม protocol เครื่อง CT และปัจจัยเฉพาะของผู้รับบริการ

ผลการตรวจ CT เป็นข้อมูลประกอบการประเมินทางการแพทย์และ ไม่สามารถยืนยันหรือวินิจฉัยโรคได้ทั้งหมด ในบางกรณีอาจจำเป็นต้องได้รับการตรวจเพิ่มเติมหรือการติดตามตามคำแนะนำของแพทย์